परिचय र महत्व
हिन्दू संस्कृति र सनातन परम्परामा सोह्र श्राद्ध अर्थात् पितृ पक्षको स्थान अत्यन्तै उच्च, गरिमामय र भावनात्मक रूपमा संवेदनशील मानिन्छ। भाद्र शुक्ल पूर्णिमादेखि आश्विन कृष्ण औंसीसम्मको सोह्र दिनको अवधिलाई ‘सोह्र श्राद्ध’ भनिन्छ। यो समय आफ्ना दिवंगत बुबा-आमा, हजुरबुबा-हजुरआमा तथा पूर्वजहरूलाई श्रद्धा, सम्मान र कृतज्ञता अर्पण गर्ने विशेष अवसर हो। हिन्दू दर्शनमा मातृदेवो भवः, पितृदेवो भवः र आचार्यदेवो भवः भन्दै माता–पितालाई प्रत्यक्ष ईश्वरको रूपमा सम्मान गरिएको छ।
जीवित हुँदा उहाँहरूप्रतिकো सेवा र मरणोपरान्त उहाँहरूको मुक्तिका लागि गरिने तर्पण, पिण्डदान र ब्राह्मण भोजनलाई श्राद्ध भनिन्छ। ‘श्रद्धाया इदं श्राद्धम्’ अर्थात् श्रद्धापूर्वक गरिने कर्म नै श्राद्ध हो। यस पक्षमा पितृहरू पृथ्वी लोकमा आफ्नो सन्तानबाट जल र पिण्ड ग्रहण गर्न आउँछन् भन्ने धार्मिक जनविश्वास छ।
वेद, पुराण र स्मृति ग्रन्थमा श्राद्धको आधार
हिन्दू धर्मका प्राचीन ग्रन्थहरूमा श्राद्ध कर्मको उत्पत्ति, विधि र यसको अनिवार्यताका बारेमा विस्तृत रूपमा व्याख्या गरिएको छ। वेददेखि पुराणसम्म पितृ ऋृणबाट मुक्त हुने विभिन्न मार्गहरूको वर्णन पाइन्छ।
-
वेद र उपनिषद्को दृष्टि: ऋग्वेद र शुक्लजुर्वेदमा पितृहरूको विभिन्न वर्गहरू जस्तै— अग्निष्वात्ता, बर्हिषद आदिको उल्लेख पाइन्छ। उनीहरूलाई देवता सर ैकै सम्मान दिइएको छ। तैत्तिरीय उपनिषद्को ‘शिक्षावल्ली’ मा “पितृदेवो भवः” भन्दै माता–पितालाई देवताको स्थान दिइएको छ।
-
गरुड पुराण र अग्नि पुराण: गरुड पुराणको प्रेत कल्पमा मृत्युपछिको गति, पिण्डदानको महत्व र श्राद्ध नगर्दा हुने दोषहरूको बारेमा गहिरो विश्लेषण गरिएको छ। यस ग्रन्थ अनुसार, श्राद्धले मृत आत्मालाई तृप्ति प्रदान गर्छ र उनीहरूको आगामी यात्रा सहज बनाउँछ। अग्नि पुराण र वायु पुराणमा पनि श्राद्धका विभिन्न भेदहरू— नित्य, नैमित्तिक, काम्य र वृद्धिश्राद्धको विस्तृत वर्णन गरिएको छ।
-
मनुस्मृति र याज्ञवल्क्य स्मृति: मनुस्मृतिमा भनिएको छ कि जसले श्रद्धापूर्वक आफ्ना पितृहरूको तर्पण र पिण्डदान गर्छ, उसलाई आयु, विद्या, कीर्ति, सन्तान र धन लाभ हुन्छ। धर्मशास्त्रहरूले मानिसलाई देव ऋण, ऋषि ऋण र पितृ ऋण गरी तीनवटा मुख्य ऋणबाट मुक्त हुनुपर्ने विधान बनाएका छन्, जसमध्ये पितृ ऋण चुकाउने मुख्य माध्यम श्राद्ध हो।
पौराणिक कथा र श्राद्धको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
श्राद्ध परम्पराको आरम्भका सन्दर्भमा विभिन्न पौराणिक आख्यानहरू पाइन्छन्।
-
महाभारतकालीन प्रसंग: महाभारतको अनुशासन पर्वमा भीष्म पितामहले युधिष्ठिरलाई श्राद्धको उत्पत्ति र यसको महत्वका बारेमा विस्तृत उपदेश दिएका छन्। उनका अनुसार, महर्षि निमिले आफ्ना छोराको अल्पमृत्यु भएपछि सर्वप्रथम ब्रह्मदेवको आजज्ञा अनुसार श्राद्धको प्रारम्भ गरेका थिए।
-
सूर्य र यमराजको भूमिका: पुराणहरू अनुसार सूर्य कन्या राशिमा प्रवेश गरेको समय (भाद्र–आश्विन) मा पितृहरूको शक्ति पृथ्वीको नजिक आउने गर्दछ। यमराजले आफ्ना पितृलोकका बासिन्दाहरूलाई आफ्ना सन्तानबाट श्रद्धा लिनका लागि यस अवधिमा विशेष छुट दिने जनविश्वास छ। यसैकारण यस पक्षलाई ‘पितृ पक्ष’ भनिएको हो।
सोह्र श्राद्धको वैज्ञानिक तथा मनोवैज्ञानिक पक्ष
हिन्दू परम्परामा गरिने हरेक धार्मिक अनुष्ठानका पछाडि गहिरो वैज्ञानिक र मनोवैज्ञानिक सत्य लुकेको हुन्छ। सोह्र श्राद्ध पनि यसको अपवाद होइन।
-
पारिवारिक एकता र सम्झना: आजको व्यस्त आधुनिक युगमा मानिसहरू आफ्ना जगेडा सम्बन्ध र पूर्वजहरूलाई बिर्संदै गएका छन्। सोह्र श्राद्धले परिवारका सबै सदस्यहरूलाई एकै ठाउँमा जम्मा भएर आफ्ना पुर्खाहरूको योगदान स्मरण गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ। यसले पुस्ताबीचको खाडललाई पुर्न मद्दत गर्दछ।
-
ऋणमुक्तिको मानसिक शान्ति: पूर्वजहरूप्रतिकো दायित्व पूरा गर्दा मनमा एक प्रकारको आध्यात्मिक शान्ति र आत्मिक तृप्ति प्राप्त हुन्छ। मनोवैज्ञानिक रूपमा यसले अपराधबोधबाट मुक्त गराउँछ।
-
प्रकृति र जीवप्रतिको सम्मान: श्राद्धका क्रममा बनाइने पिण्ड र भोजन काग, कुकुर, गाई र कमिला जस्ता जीवजन्तुहरूलाई अर्पण गरिन्छ। यसले खाद्य श्रृंखला र पर्यावरणीय संतुलनमा सघाउ पुर्याउँछ, जसले सम्पूर्ण पारिस्थितिकी प्रणाली (Ecosystem) लाई सम्मान गर्दछ।
सोह्र श्राद्ध गर्ने विधि र नियमहरू
श्राद्ध कर्म गर्दा केही निश्चित नियम र अनुशासनको पालना गर्नु अनिवार्य मानिन्छ। शास्त्रसम्मत विधि यसप्रकार छ:
-
कुश र तिलको प्रयोग: श्राद्ध कर्ममा पवि त्री अर्थात् कुश र कालो तिलको विशेष महत्व हुन्छ। तिलले नकारात्मक ऊर्जालाई टाढा राख्छ र असुरक्षित शक्तिहरूबाट रक्षा गर्छ भन्ने विश्वास छ।
-
दक्षिण दिशा तर्फ मुख: पितृहरूको कार्य गर्दा दक्षिण दिशा तर्फ मुख फर्काउनु पर्छ किनकि दक्षिण दिशालाई पितृहरूको दिशा मानिन्छ। यसैगरी जनैलाई दायाँ काँधमा राखेर (प्राचीनवीत) यो कर्म गरिन्छ।
-
ब्राह्मण भोजन र दान: आफ्ना दिवंगत तिथिका दिन योग्य ब्राह्मणलाई निम्तो दिएर श्रद्धापूर्वक भोजन गराउने र उनीहरू मार्फत पितृहरूलाई पिण्ड तथा तर्पण अर्पण गर्ने विधान छ। यसका साथै गरिब, असहाय र दीनदुःखीहरूलाई अन्न, वस्त्र वा दान दिनुलाई पनि पितृ तृप्तिको माध्यम मानिएको छ।
निष्कर्ष
सोह्र श्राद्ध केवल कर्मकाण्ड मात्र होइन, यो हाम्रा पुर्खाहरू प्रति समर्पित कृतज्ञताको एक जीवन्त अभिव्यक्ति हो। जसरी रुखको जरामा हालिएको पानीले रूखका हाँगाबिँगा, पात र फूललाई हरियाली बनाउँछ, त्यसरी नै पितृहरूलाई गरिएको श्रद्धाले सिङ्गो वंशको कल्याण गर्दछ।
आजको आधुनिक र भौतिकवादी समाजमा पश्चिमी संस्कृतिको प्रभाव बढिरहेको बेला हाम्रा मौलिक चाडपर्व र पितृ पक्ष जस्ता संस्कारहरूले हाम्रो पहिचानलाई बचाई राख्न ठूलो भूमिका खेलेका छन्। आफ्ना आमाबुबा र पूर्वजहरूलाई उनीहरू जीवित छँदा उचित स्याहार र सम्मान दिनु र उनीहरू बितेपछि पनि उनीहरूको स्मृतिलाई सधैं जीवित राख्नु नै सच्चा हिन्दू धर्म र मानवताको मूल मन्त्र हो।
प्रतिक्रिया!!
सम्बन्धित खबर
